وقتی صحبت از طراحی و اجرای روشنایی معابر، محوطهها و فضاهای باز میشود، معمولاً همه نگاهها به سمت چراغ، نوع ماژول نوری و راندمان لومن بر وات میرود؛ اما در عمل، این «پایه چراغ» است که امنیت، دوام و حتی توجیه اقتصادی پروژه را تعیین میکند. یکی از انتخابهای مهم در این مرحله، تصمیم بین پایه چراغ لولهای و پایه چراغ پروفیل است. هر دو در بازار ایران جایگاه خودشان را دارند، اما برای ارتفاعها و شرایط مختلف، رفتار و صرفهی کاملاً متفاوتی از خودشان نشان میدهند.
در این مطلب سعی میکنیم بدون ورود به بحث سیمکشی و جزئیات داخلی، فقط از زاویهی سازهای، اقتصادی و ظاهری به این دو نوع پایه چراغ نگاه کنیم تا در نهایت بتوانید برای پروژههای مختلف، انتخاب دقیقتری داشته باشید.
معرفی پایه چراغ پروفیل؛ گزینهی اقتصادی برای ارتفاعهای کوتاه
پایه چراغ پروفیل، همانطور که از نامش پیداست، از پروفیلهای چهارگوش ساخته میشود؛ یعنی مقطع پایه بهصورت مربع یا مستطیل است. این نوع پایه معمولاً از قوطیهای موجود در بازار آهنآلات (مثلاً ۸×۸، ۱۰×۱۰ یا مستطیلی) برش خورده و با صفحهکفی، بازو و متعلقات ترکیب میشود. از نظر تولید، این مدل برای اکثر کارگاهها بسیار در دسترس و ساده است، به همین دلیل در پروژههای کوچک و متوسط زیاد دیده میشود.
نکتهی مهم اینجاست که پایه پروفیل از نظر اقتصادی برای چراغهایی تا حدود ۳ متر کاملاً بهصرفه است. در این بازهی ارتفاعی، بار وارد بر پایه کم است، گشتاور ناشی از باد و وزن چراغ نسبتاً پایین است و میتوان با پروفیلهای سبکتر، هم استحکام کافی تأمین کرد و هم هزینهی متریال و ساخت را کنترل نگه داشت. به همین دلیل در بسیاری از محوطههای کوچک، حیاطها، پارکینگها، فضاهای صنعتی و حتی بخشهایی از فضاهای سبز شهری، پایه پروفیل تا ارتفاع ۳ متر انتخابی منطقی و اقتصادی محسوب میشود.
در عمل، امکان ساخت پایه پروفیل تا حدود ۶ متر هم وجود دارد و بسیاری از کارگاهها چنین تولیدی انجام میدهند؛ اما مسئله اصلی این است که هرچه ارتفاع بالاتر میرود، برای تأمین استحکام لازم، ناچار میشوید به سراغ پروفیلهای سنگینتر و ضخیمتر بروید. اینجا دقیقاً همان جایی است که مزیت قیمتی پروفیل کمکم از دست میرود.
چرا از ارتفاع ۳ متر به بالا، پایه پروفیل دیگر خیلی بهصرفه نیست؟
رفتار سازهای پایه چراغ فقط به جنس فولاد مربوط نمیشود، شکل مقطع هم نقش تعیینکنندهای دارد. در مقطع چهارگوش، بهخصوص در گوشهها، تمرکز تنش بیشتری ایجاد میشود و در برابر باد، سطح مؤثر بیشتری روبهروی جریان هوا قرار میگیرد. به زبان ساده، پایه پروفیل در برابر باد، نسبت به پایه لولهای، در شرایط برابر «زور بیشتری میخورد».
برای جبران این موضوع و رسیدن به استحکام کافی در ارتفاعهای بالاتر از ۳ متر، معمولاً باید مقطع پروفیل را بزرگتر کنید یا ضخامت ورق را افزایش دهید. نتیجه این کار، افزایش قابلتوجه وزن پایه است. یعنی هر یک متر افزایش ارتفاع، با جهش قابللمس در وزن و در نهایت در قیمت تمامشده همراه میشود.
به همین دلیل، اگرچه از نظر فنی میتوان پایه پروفیل را تا ۵ یا ۶ متر هم ساخت، اما از حدود ۳ متر به بالا، وزن مصرفی پروفیل برای رسیدن به استحکام مناسب، از وزن یک پایه لولهای معادل بیشتر میشود و همینجا توجیه اقتصادی پروفیل نسبت به لوله از بین میرود. در نقطهای که قرار است برای استحکام، فولاد بیشتری بسوزانید ولی در عوض از نظر ظاهری هم پایه ظریفتر و خوشفرمتری ندارید، عملاً انتخاب پروفیل دیگر منطقی به نظر نمیرسد.
بهطور خلاصه، در ارتفاعهای بالاتر، پایه لولهای با وزن کمتر میتواند همان سطح استحکام یا حتی بیشتر را تأمین کند و همین تفاوت وزن، مستقیماً روی هزینهی متریال، حمل و نصب اثر میگذارد.
پایه چراغ لولهای؛ انتخاب منطقی برای معابر و ارتفاعهای بالاتر
در مقابل پروفیل، پایه چراغ لولهای با مقطع گرد، از نظر رفتار سازهای در برابر باد و بار چراغ، شرایط بهینهتری دارد. شکل دایرهای باعث میشود نیروی باد بهصورت یکنواختتری دور تا دور مقطع توزیع شود و ضریب درگ پایینتر باشد. این یعنی برای یک ارتفاع مشخص، میتوانید با لولهای که وزن کمتری نسبت به پروفیل دارد، به مقاومت مشابه برسید.
در پروژههای روشنایی معابر، بلوارها، خیابانهای اصلی و فضاهایی که ارتفاع پایه معمولاً از ۴، ۵ متر به بالا شروع میشود، پایه لولهای عملاً انتخاب استاندارد و پذیرفتهشدهی صنعت است. این انتخاب فقط بهخاطر ظاهر شیکتر نیست، بلکه از نظر محاسبات سازهای هم منطقیتر است؛ وزن کلی سازه پایینتر میآید، نیروها یکنواختتر در مقطع پخش میشود و رفتار پایه زیر بار باد قابلپیشبینیتر خواهد بود.
از طرف دیگر، امکان ساخت پایههای لولهای بهصورت مخروطی (بالا باریکتر، پایین قطورتر) کمک میکند که هم مصرف فولاد بهینه شود و هم پایه از نظر بصری کشیدهتر و زیباتر دیده شود. این ویژگی برای پروژههایی که طراحی شهری و معماری منظر در آن اهمیت دارد، مزیت جدی محسوب میشود.
تفاوت در ظاهر و درک بصری؛ صنعتی یا شهری و مدرن؟
نکتهای که بسیاری از کارفرماها در ابتدا به شکل شهودی به آن اشاره میکنند، تفاوت ظاهری دو نوع پایه است. پایه پروفیل با مقطع مربع یا مستطیل، بهطور طبیعی حالوهوای صنعتیتر و زمختتری دارد. در محیطهایی مثل پارکینگهای روباز، محوطه کارخانهها، سولهها و فضاهای مشابه، این ظاهر کاملاً قابلقبول است و حتی با معماری اطراف همخوانی دارد.
در مقابل، پایه لولهای بهلحاظ بصری سبکتر، مینیمالتر و «شهریتر» به نظر میرسد. وقتی در یک بلوار اصلی، پارک شهری بزرگ یا معبر پرتردد قدم میزنید، اغلب پایههای لولهای را میبینید که با خطوط نرم و یکنواخت به آسمان رفتهاند. این فرم ساده و بدون گوشه تیز، هم از فاصله دور چشمنوازتر است و هم در ذهن مخاطب، تداعیکنندهی سازههای استاندارد و حرفهایتر است.
بنابراین اگر پروژهای دارید که در آن طراحی شهری، هویت بصری معبر و هماهنگی با سایر مبلمان شهری مهم است، عملاً پایه لولهای انتخاب طبیعیتری خواهد بود. در مقابل، اگر پروژه در فضای بستهتر، صنعتیتر و با بودجه محدودتر تعریف شده و ارتفاع هم زیر ۳ متر است، پایه پروفیل میتواند گزینهای کاملاً قابل دفاع و مقرونبهصرفه باشد.
رفتار در برابر باد و طول عمر سازهای
یکی از چالشهای جدی در پایههای بلند، بار باد است. هرچه ارتفاع پایه بالاتر میرود، گشتاور ناشی از نیروی باد روی بدنه و چراغ نصبشده بیشتر خواهد شد. در این شرایط، شکل مقطع روی نحوه توزیع تنشها تأثیر مستقیم دارد.
در مقطع دایرهای پایه لولهای، تنشهای ناشی از خمشدگی و پیچش به شکل یکنواختتری پخش میشوند و خبری از گوشههای تیز نیست که محل شروع ترکهای ریز fatigue باشد. همین ویژگی در بلندمدت، به افزایش عمر مفید پایه کمک میکند؛ بهخصوص در مناطقی که بادهای شدید فصلی یا دائم دارند.
در مقابل، در پایه پروفیل، چهار گوشهی مقطع، نقاط حساسی هستند که در صورت طراحی نادرست، جوشکاری ضعیف یا استفاده از متریال بیکیفیت، میتوانند محل تمرکز تنش و شروع ترک باشند. در ارتفاعهای پایین، این موضوع معمولاً به بحرانی شدن شرایط منجر نمیشود، اما هرچه ارتفاع بیشتر شود، اهمیت این نکته بالاتر میرود و ریسک سازهای آن هم افزایش مییابد. به همین دلیل است که از یک جایی به بعد، توصیه فنی به سمت استفاده از پایه لولهای میرود.
جمعبندی کاربردی برای انتخاب نوع پایه
اگر بخواهیم نتیجهگیری را به زبان کاملاً عملی و پروژهای بیان کنیم، میتوان گفت:
برای پروژههایی با ارتفاع پایه تا حدود ۳ متر، مانند محوطههای کوچک، فضاهای صنعتی، حیاطها، پارکینگها و بخشهایی از فضاهای سبز، پایه چراغ پروفیل با مقطع مربع یا مستطیل انتخابی بسیار اقتصادی و منطقی است. تولید آن سادهتر است، متریال پروفیل در بازار فراوان است و با وزن مناسب، استحکام کافی هم تأمین میشود. در همین بازه است که پروفیل مزیت قیمتی و اجرایی خود را نشان میدهد.
اما از ارتفاع ۳ متر به بالا، بهخصوص وقتی به سمت ۴، ۵ و ۶ متر حرکت میکنید، برای تأمین استحکام لازم در پایه پروفیل، مجبور میشوید مقطع و ضخامت را آنقدر بالا ببرید که وزن پایه از پایه لولهای همارتفاع بیشتر میشود و در نتیجه، صرفهی اقتصادی خود را از دست میدهد. هرچند امکان ساخت پروفیل تا ۶ متر از نظر فنی وجود دارد، اما در این بازه، پایه چراغ لولهای از نظر ترکیب استحکام، وزن، رفتار سازهای و حتی ظاهر، گزینهی مناسبتر و حرفهایتر است.
در نهایت، انتخاب بین پایه لولهای و پروفیل باید با توجه به سه عامل اصلی انجام شود: ارتفاع مورد نیاز، بودجه پروژه و سطح انتظاری که از دوام و زیبایی کار دارید. اگر پروژه کوتاهقد و اقتصادی است، پروفیل تا ۳ متر همراه شماست؛ اما اگر قرار است چراغ خیابانی شما در ارتفاع بالاتر و در معرض باد و دید مستقیم شهر کار کند، پایه لولهای همان انتخابی است که در درازمدت از تصمیم خودتان راضی میمانید.
